Zwiliwa zwa Afurika Tshipembe: Mvelele, na zwa musalauno

Zwiliwa zwa Afurika Tshipembe zwi sumbedza u fhambana ha mvelele dza dzhango.

Vhathu vha Khoisan, vhe vha thoma u dzula henefho, vho ḽa mifuda i fhiraho 300 ya zwimela zwiḽiwaho.

Tsumbo ndi rooibos shrub legume, ine na ṋamusi i kha ḓi vha na maanḓa kha zwiḽiwa zwa Afrika ika Tshipembe.

Nga murahu, u ṱangana ha Khoisan na Bantu pastoralists zwo thusa u alusa zwiliṅwa na u alusa kholomo dza hayani.

Vha San vho guda zwa vhulimi, vha lima mavhele na mirambo.

U thoma nga tshifhinga tsha vho 1700, u pfuluwa ha MaEuropa ho ḓisa zwiliwa zwa Dutch na British.

Afrikaner voortrekkers, Cape Malay, na Bantu vho ita uri mikovhe ya zwiliwa i vhe yo pfuma.

French Huguenot vho dzulaho Franschhoek vho khwaṱhisa viticulture, ngeno MaIndia a vho 1900 nga fhasi ha British colonial rule o ḓisa zwipaisiai na zwiḽiwa zwa Kwa-Zulu Natal.

Nga tshifhinga tsha apartheid, disinvestments na sanctions zwo thivhela mveledziso ya zwishumiswa , fhedzi shebeens dza doroboni dza vha fhethu ha tshitshavha.

Nga murahu ha apartheid, zwiḽiwa zwa Afurika Tshipembe zwo dovha zwa vusuludzwa, zwa vha na zwiliwa zwinzhi u takadza vhaandela mashango na vhathu vhapo.

Zwino zwibveledzwa zwa henefha zwi khou takalelwa na shangoni ḽoṱhe.

Kha lushaka lwa vhathu vha  Bantu, Vhuswa vhu ḽiwa na sobo na nama.

U fana na Zulu, Xhosa, Tswana, Sepedi, Tsonga, Venda, Sotho, Swazi na Ndebele, nama i kha ḓi vha ya ndeme.

Kha mikhuvha i ngaho mbingano kana u humela hayani ha muraḓo wa muṱa, muṱa u nga renga na u vhulaya tshifuwo hayani, wa kovhekanaḽa na vhahura.

Ṋama ya kholomo i dzhiiwa sa ya ndeme vhukuma.

Kha Cape Malay na Cape Dutch, zwipaisis zwine zwa shumiswa ndi nutmeg, allspice na chili peppers.

• VHALANI HAFHU : U ḓi mvumvusa nga zwithu zwo fhambanaho nga Budzhethe Ṱhukhu

 South African yellow rice, ine ya vha na turmeric, raisins, cinnamon na swigiri, nayo i bva kha Cape Malay cookery.